Szczawa woda: czym są szczawy i gdzie można je pić?

Co to jest szczawa i czym różni się od wody kwasowęglowej?

Określenia „szczawa” i „woda kwasowęglowa” bywają używane zamiennie, ale w polskim prawie oznaczają dwie odrębne kategorie wód podziemnych. Różnica wynika ze stężenia wolnego, czyli niezwiązanego dwutlenku węgla.

Zgodnie z art. 5 ust. 2 pkt 1 lit. h ustawy Prawo geologiczne i górnicze:

• Woda kwasowęglowa zawiera od 250 do 1000 mg wolnego CO₂ w litrze.
• Szczawa zawiera ponad 1000 mg wolnego CO₂ w litrze.

Sam termin „szczawa woda” nie oznacza więc dowolnej gazowanej wody mineralnej. O klasyfikacji decyduje naturalna zawartość wolnego dwutlenku węgla w wodzie podziemnej, a nie intensywność bąbelków widocznych po nalaniu do szklanki.

Szczawy i wody kwasowęglowe mogą być kwalifikowane jako wody lecznicze, jeżeli spełniają wymagania dotyczące czystości chemicznej i mikrobiologicznej oraz naturalnej zmienności właściwości fizycznych i chemicznych.

Skąd bierze się ich charakterystyczny skład? W Karpatach dwutlenek węgla ma pochodzenie głębinowe, związane z procesami geologicznymi zachodzącymi w podłożu gór. Rozpuszczony gaz obniża pH wody, często do wartości od 5,5 do 6,5, i sprzyja uwalnianiu ze skał takich składników jak wapń, magnez, sód, żelazo czy potas.

W efekcie poszczególne szczawy mogą znacznie różnić się mineralizacją. Dobrym przykładem jest Krynica-Zdrój, gdzie woda Jan zawiera około 588 mg składników mineralnych w litrze, natomiast Zuber niemal 24 000 mg.

Nie należy przy tym utożsamiać mineralizacji z twardością wody. Do porównywania parametrów kranówki służą między innymi jednostki twardości wody, podczas gdy w opisach szczaw podaje się ogólną zawartość rozpuszczonych składników mineralnych.

Gdzie w Polsce występują szczawy? Uzdrowiska i znane ujęcia

Najbardziej rozpoznawalne polskie szczawy występują w Karpatach i Sudetach. Szczególne znaczenie mają okolice Krynicy-Zdroju, Muszyny i Szczawnicy, ale naturalne wody kwasowęglowe można spotkać również w uzdrowiskach Dolnego Śląska.

W Krynicy-Zdroju działa Pijalnia Główna na Deptaku, oddana do użytku w 1971 roku i zmodernizowana w latach 2013 do 2014. To największa pijalnia wód mineralnych w Polsce, o powierzchni użytkowej 4540 m².

Szczawy Krynica zawdzięcza między innymi ujęciom Zuber, Jan i Słotwinka. Każde z nich wyróżnia się inną mineralizacją. Zuber jest wyjątkowo bogaty w sód i wodorowęglany, Jan ma stosunkowo niewielką mineralizację, a Słotwinka zawiera znaczne ilości magnezu i wapnia.

Z kolei pijalnia wód Szczawnica, mieszcząca się w Domu nad Zdrojami, udostępnia między innymi wodę Stefan. Szczawnica słynie również ze źródeł Magdalena i Józefina, których historia sięga XIX wieku.

Muszyna wyróżnia się ujęciami Milusia i Antoni. Pierwsze charakteryzuje się intensywnym naturalnym perleniem, drugie wysoką mineralizacją i zawartością magnezu przekraczającą 300 mg/l.

Znane szczawy w Polsce: porównanie składu

*Wartości mineralizacji dla Szczawna-Zdroju dotyczą badanego zakresu wód z tamtejszych ujęć.

Poza wymienionymi miejscowościami szczawy występują również w Rymanowie-Zdroju, gdzie znane są źródła Tytus, Klaudia i Celestyna, oraz w miejscowości Szczawa w Beskidzie Wyspowym, z ujęciami Hanna i Dziedzilla.

Ciekawostką geologiczną okolic Muszyny jest mofeta im. prof. Henryka Świdzińskiego w Jastrzębiku. Naturalnie wydobywający się tam gaz zawiera około 94 do 95% CO₂. Pokazuje to, że dwutlenek węgla występuje w tym regionie nie tylko w wodach mineralnych, ale również jako naturalna emisja gazowa.

Jak pić szczawy w pijalni i ile wody można wypić?

Odpowiednia ilość szczawy zależy od konkretnego ujęcia, mineralizacji, składu chemicznego oraz stanu zdrowia. Nie ma jednej bezpiecznej porcji, którą można zalecić wszystkim odwiedzającym pijalnię.

Szczególnej ostrożności wymaga Zuber. W litrze tej wody znajduje się około 5994 mg sodu, czyli niemal 6 gramów. To bardzo wysokie stężenie w porównaniu z wieloma innymi wodami mineralnymi.

Picie Zubera bez odpowiedniego rozcieńczenia i nadzoru lekarskiego jest przeciwwskazane przy niewyrównanym nadciśnieniu tętniczym, obrzękach zastoinowych oraz przewlekłej chorobie nerek z filtracją kłębuszkową GFR poniżej 60 ml/min.

Znaczenie ma również temperatura wody. Zimna, musująca szczawa pobudza wydzielanie kwasu solnego w żołądku, dlatego w krenoterapii wykorzystuje się ją między innymi przy niedokwaśności. Natomiast podgrzanie szczawy do 35 do 40°C i odgazowanie zmienia jej oddziaływanie na treść żołądkową. Wodorowęglany mogą wtedy neutralizować kwas solny, co wykorzystuje się w kuracjach przy nadkwasocie i chorobie wrzodowej.

Nie oznacza to jednak, że samodzielne picie szczawy jest sposobem leczenia dolegliwości żołądkowych.

Jak korzystać z pijalni wód?

Przed rozpoczęciem kuracji warto przestrzegać kilku zasad:

1. Sprawdzić nazwę ujęcia oraz mineralizację podawanej wody.
2. Ustalić z lekarzem ilość, temperaturę i sposób picia szczawy.
3. Nie stosować samodzielnie dużych porcji silnie zmineralizowanych wód, szczególnie Zubera.
4. Uwzględnić choroby nerek, nadciśnienie oraz schorzenia tarczycy.
5. Przestrzegać zaleconego rozcieńczania lub odgazowania wody.

Szczególne przeciwwskazania dotyczą szczaw jodkowych, takich jak Magdalena ze Szczawnicy. Nie powinny być stosowane przy nieleczonej lub niewyrównanej nadczynności tarczycy oraz chorobie Hashimoto w fazie tyreotoksykozy.

Na czym polegają kąpiele kwasowęglowe i suche kąpiele CO₂?

Wody kwasowęglowe wykorzystuje się nie tylko do picia. Ważną częścią balneoterapii są kąpiele kwasowęglowe, podczas których rozpuszczony dwutlenek węgla oddziałuje na skórę i powierzchowne naczynia krwionośne.

Temperatura tradycyjnej kąpieli wynosi od 32 do 34°C. Pomimo stosunkowo chłodnej wody odczuwane jest przyjemne ciepło, ponieważ CO₂ wpływa na receptory temperatury w skórze.

W zabiegach wodnych stosuje się stężenie wolnego CO₂ wynoszące co najmniej 1000 mg/l. Kąpiel trwa zwykle 15 minut, a dopuszczalny czas mieści się w granicach 10 do 20 minut. Podczas zabiegu zaleca się pozostawanie w bezruchu, aby nie usuwać pęcherzyków gazu przylegających do skóry.

Dwutlenek węgla powoduje rozszerzanie naczyń i miejscowe przekrwienie skóry. Może też wpływać na obniżenie ciśnienia tętniczego. Wskazania balneologiczne obejmują między innymi nadciśnienie I i II stopnia, wczesne stadia miażdżycy zarostowej kończyn dolnych, mikroangiopatię cukrzycową i chorobę Raynauda.

Inaczej przebiega sucha kąpiel CO₂. Osoba poddawana zabiegowi przebywa w specjalnej komorze lub szczelnym rękawie wypełnionym gazem do wysokości klatki piersiowej, podczas gdy głowa pozostaje poza komorą. Zabieg trwa od 15 do 30 minut.

Najważniejszą różnicą jest brak ciśnienia hydrostatycznego wody. Dzięki temu suchą kąpiel rozważa się między innymi u osób starszych, z owrzodzeniami podudzi czy stopą cukrzycową.

Obie metody wymagają kwalifikacji lekarskiej. Bezwzględne przeciwwskazania do kąpieli kwasowęglowych obejmują zaawansowaną niewydolność krążenia NYHA III i IV, niestabilną chorobę wieńcową, zawał serca przebyty w ciągu ostatnich sześciu miesięcy, groźne zaburzenia rytmu serca, ciężką niedokrwistość, ostre stany zapalne, gorączkę i ciężką niewydolność oddechową.

Istotne jest także bezpieczeństwo pomieszczenia zabiegowego. CO₂ jest około 1,5 raza cięższy od powietrza, dlatego gabinety muszą być wyposażone w odpowiednią wentylację odprowadzającą gaz znad wody i z okolic podłogi.

Woda naturalnie gazowana a nasycona CO₂: jaka jest różnica?

Nie każda woda z bąbelkami jest szczawą. Również określenie „woda naturalnie gazowana” wymaga rozróżnienia pochodzenia dwutlenku węgla i sposobu jego dodawania.

Zgodnie z przepisami naturalna woda mineralna naturalnie nasycona dwutlenkiem węgla zachowuje po butelkowaniu taką samą zawartość CO₂ pochodzącego ze źródła jak przy ujęciu. Dopuszczalne jest uzupełnienie strat technologicznych, ale wyłącznie gazem z tego samego złoża.

W przypadku wody nasycanej dwutlenkiem węgla samo określenie stopnia nasycenia nie potwierdza, że gaz znajdował się w wodzie naturalnie w identycznej ilości.

Przepisy wyróżniają między innymi wody niskonasycone, zawierające do 1500 mg CO₂/l, średnionasycone, od 1500 do 4000 mg/l, oraz wysokonasycone, powyżej 4000 mg/l.

Na polskim rynku dostępne są różne wody mineralne związane z regionami występowania szczaw. Przykładowo Muszynianka ma mineralizację około 1900 do 2400 mg/l, natomiast Piwniczanka około 1700 mg/l. Obie występują w wariantach nasycenia dwutlenkiem węgla.

W sprzedaży znajdują się też butelkowane wody lecznicze Zuber i Jan oraz Wielka Pieniawa z Polanicy-Zdroju.

Wybierając wodę, warto zatem sprawdzić zarówno jej mineralizację, jak i opis sposobu nasycenia CO₂. Szerzej o różnicach między wodą z sieci wodociągowej a produktami sklepowymi można przeczytać w poradniku kranówka czy woda butelkowana.

Z kolei twardość wody w Twoim mieście pozwala przyjrzeć się innemu ważnemu parametrowi codziennej wody wodociągowej, którego nie należy mylić z mineralizacją szczaw.