Wody lecznicze w Polsce: rodzaje, właściwości i dawkowanie

Woda lecznicza a mineralna: jaka jest różnica?

Choć obie pochodzą z naturalnych zasobów podziemnych, ich przeznaczenie jest inne. Naturalna woda mineralna jest środkiem spożywczym przeznaczonym do codziennego nawadniania organizmu. Woda lecznicza ma natomiast status kopaliny, a jej właściwości pozwalają na wykorzystanie w lecznictwie uzdrowiskowym.

Zgodnie z ustawą Prawo geologiczne i górnicze wodą leczniczą może być niezanieczyszczona chemicznie i mikrobiologicznie woda podziemna, która spełnia określone wymagania dotyczące mineralizacji lub obecności składników swoistych.

Podstawowym kryterium jest mineralizacja wynosząca co najmniej 1000 mg/l. Nie oznacza to jednak, że każda woda przekraczająca ten próg automatycznie uzyskuje status leczniczej.

Znaczenie mają również składniki biologicznie czynne. Przykładowo woda o niższej mineralizacji może zostać zakwalifikowana jako lecznicza, jeśli zawiera odpowiednie ilości żelaza, fluorków, jodków, związków siarki, kwasu metakrzemowego lub radonu.

Osobną grupę stanowią wody zawierające naturalny, niezwiązany dwutlenek węgla:

• Wody kwasowęglowe zawierają od 250 do 1000 mg/l wolnego CO₂.
• Szczawy zawierają ponad 1000 mg/l wolnego CO₂.

Właściwości lecznicze naturalnych surowców potwierdzają uprawnione jednostki naukowe, między innymi Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH PIB, na podstawie odpowiednich badań.

W Polsce udokumentowano 117 złóż wód leczniczych. Ich łączne zasoby eksploatacyjne wynoszą 2061,93 m³/h.

Warto zatem rozróżniać wodę przeznaczoną do codziennego picia od wody stosowanej w określonej kuracji. Przy wyborze napoju na co dzień pomocny będzie również poradnik kranówka czy woda butelkowana.

Najbardziej znane wody lecznicze w Polsce i ich skład

Polskie uzdrowiska oferują wody o bardzo zróżnicowanym składzie chemicznym. Niektóre zawierają kilkaset miligramów składników mineralnych na litr, inne ponad 20 000 mg/l.

Różnice dotyczą również dominujących pierwiastków i związków chemicznych. W jednej wodzie przeważają sód i wodorowęglany, w innej wapń, magnez lub składniki swoiste, takie jak jod.

Poniższa tabela przedstawia najbardziej znane wody lecznicze w Polsce, ich mineralizację i tradycyjne zastosowania uzdrowiskowe.

Przedstawione zastosowania nie oznaczają, że dana woda jest odpowiednia dla każdej osoby z wymienionym schorzeniem. Istotne są przeciwwskazania, stężenie składników mineralnych oraz indywidualne zalecenia lekarskie.

Dobrym przykładem jest woda Jan. Pomimo mineralizacji poniżej 1000 mg/l ma status wody leczniczej dzięki odpowiedniej zawartości naturalnego dwutlenku węgla. Z kolei Zuber należy do najsilniej zmineralizowanych szczaw w Europie.

Zuber: właściwości, zastosowanie i przeciwwskazania

Wśród produktów wyszukiwanych pod hasłem „Zuber woda właściwości” szczególną uwagę zwraca niezwykle wysoka zawartość sodu i wodorowęglanów.

W jednym litrze Zubera znajduje się około 5994 do 6168 mg sodu oraz 16 342 do 17 161 mg wodorowęglanów. Woda zawiera także magnez, potas i lit.

Zuber wykazuje silne działanie alkalizujące, związane ze zobojętnianiem kwasu solnego w żołądku. W lecznictwie uzdrowiskowym znajduje zastosowanie między innymi przy nadkwasocie, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz schorzeniach dróg żółciowych.

Jest również stosowany wspomagająco w terapii cukrzycy i skazy moczanowej. Nie zastępuje jednak leczenia farmakologicznego ani zaleceń lekarza prowadzącego.

Najważniejszą kwestią pozostaje bezpieczeństwo.

Jeden litr Zubera dostarcza około 6 g sodu, co odpowiada w przeliczeniu około 15 g soli kuchennej. Dla porównania zalecenie WHO dotyczące spożycia soli wynosi mniej niż 5 g dziennie.

Tak duży ładunek sodu może prowadzić do zatrzymywania płynów, zwiększenia objętości krwi krążącej i wzrostu ciśnienia tętniczego.

Zuber jest przeciwwskazany przy nadciśnieniu tętniczym, niewydolności krążenia, chorobach nerek z upośledzoną filtracją oraz skłonności do obrzęków.

Nie jest więc odpowiednią wodą do regularnego nawadniania organizmu.

W uzdrowiskowej praktyce stosuje się również mieszanki Zubera z wodą Jan, najczęściej w proporcjach 1:1 lub 1:3, zależnie od wskazań. O takim sposobie podawania i wielkości porcji decyduje lekarz.

Jakie wody lecznicze stosuje się przy różnych schorzeniach?

Nie każda woda lecznicza działa w ten sam sposób. O jej zastosowaniu decydują przede wszystkim proporcje składników mineralnych, zawartość substancji swoistych i właściwości fizykochemiczne.

Przy dolegliwościach układu moczowego wykorzystuje się między innymi wodę Jan z Krynicy-Zdroju. Jest to szczawa o niskiej zawartości sodu, wynoszącej około 15,7 mg/l, oraz znacznym udziale wapnia i wodorowęglanów.

Jej właściwości moczopędne są wykorzystywane w leczeniu kamicy nerkowej, skazy moczanowej oraz wybranych przewlekłych schorzeń układu moczowego. Przeciwwskazaniem są jednak stany wymagające znacznego ograniczenia podaży płynów, w tym zaawansowana niewydolność nerek z bezmoczem.

W schorzeniach przewodu pokarmowego stosuje się również Franciszka z Wysowej-Zdroju. Jego hipertoniczny charakter sprzyja przyspieszeniu perystaltyki jelit. Ze względu na wysoką zawartość sodu i jodu nie jest odpowiedni przy nadciśnieniu oraz chorobach tarczycy, szczególnie nadczynności.

Henryk, także pochodzący z Wysowej, jest stosowany przy nadkwasocie oraz wspomagająco w terapii cukrzycy typu 2. Zawiera również jod, dlatego znajduje zastosowanie w profilaktyce i wyrównywaniu jego niedoborów.

Wielka Pieniawa z Polanicy-Zdroju charakteryzuje się znacznie niższą mineralizacją. Jest wykorzystywana przy dolegliwościach trawiennych i w profilaktyce kardiologicznej. Przeciwwskazaniem pozostają ciężkie postacie niewydolności nerek i krążenia z obrzękami.

Osobne ograniczenie dotyczy Heleny ze Szczawnicy. Ze względu na zawartość boru nieprzerwana kuracja pitna nie powinna przekraczać jednego miesiąca.

Jak pić wodę leczniczą i ile dziennie można jej wypić?

Picie wody leczniczej w ramach kuracji uzdrowiskowej określa się mianem krenoterapii. Nie polega ona na dowolnym spożywaniu wody, lecz na stosowaniu określonej ilości, temperatury i częstotliwości podawania.

Wody o mineralizacji przekraczającej 10 000 mg/l, takie jak Zuber, Franciszek czy Szczawa I, podaje się najczęściej w porcjach od 150 do 200 lub 250 ml, 2 do 3 razy dziennie. Są to zakresy stosowane w kuracjach, a nie uniwersalne zalecenia do samodzielnego dawkowania.

Najważniejsze zasady picia wody leczniczej obejmują:

1. Rozpoczynanie kuracji od mniejszych porcji. Pierwszego dnia stosuje się 1/3 dawki docelowej, drugiego 1/2, trzeciego 3/4, a od czwartego pełną dawkę zaleconą przez lekarza.
2. Przestrzeganie wyznaczonych godzin. Wody wysoko zmineralizowane często podaje się 30 do 45 minut przed posiłkiem.
3. Dostosowanie temperatury. Woda chłodna, około 10 do 15°C, pobudza perystaltykę, a podgrzana do 37 do 40°C działa rozkurczająco i ogranicza nadmierne wydzielanie kwasu żołądkowego.
4. Zachowanie przerw między kuracjami. Typowy cykl trwa 3 do 4 tygodni, po czym zaleca się co najmniej miesiąc przerwy.
5. Uwzględnienie przeciwwskazań. Szczególnej ostrożności wymagają choroby serca, nerek, nadciśnienie oraz schorzenia tarczycy.

Nie należy traktować tych zasad jako gotowego schematu leczenia. O rodzaju wody, dawkowaniu, czasie kuracji i zabiegach uzdrowiskowych decyduje lekarz.

Woda lecznicza nie powinna zastępować zwykłej wody pitnej. Przy codziennym nawadnianiu warto osobno rozważyć, czy woda z kranu jest zdrowa, oraz sprawdzić twardość wody w Twoim mieście.

Gdzie kupić wody lecznicze i ile kosztują?

Wody lecznicze są dostępne w wybranych aptekach, supermarketach, sklepach internetowych producentów oraz bezpośrednio w uzdrowiskach. Dostępność poszczególnych marek i pojemności zależy od punktu sprzedaży.

Przykładowo Zuber można kupić w sklepie producenta Kryniczanka, gdzie zgrzewka 12 butelek po 0,5 l była oferowana za około 54 zł. W Carrefour butelka 0,5 l kosztowała 5,99 zł.

Woda Jan jest dostępna między innymi w DOZ, Frisco oraz sklepie producenta. Przykładowe ceny wynosiły od około 4,29 zł za 0,5 l do 7,99 do 9,49 zł za 1,5 l.

Franciszek i Henryk można znaleźć w ofercie producenta z Wysowej. Baniak Franciszka o pojemności 5 l kosztował 20 zł, a Henryka 18,50 zł.

Wielka Pieniawa była oferowana w sieciach Auchan, Carrefour i Frisco, gdzie ceny butelki 1,5 l wynosiły od około 3,59 do 4,19 zł. Podane kwoty są orientacyjne i mogą się zmieniać.

Alternatywą dla zakupów jest pijalnia wód w uzdrowisku. Takie miejsca umożliwiają korzystanie z konkretnych ujęć, często w ramach zaleconej kuracji.

W Krynicy-Zdroju Pijalnia Główna przy Deptaku udostępnia między innymi Zubera, Jana, Słotwinkę i Tadeusza. W Polanicy-Zdroju, w Parku Zdrojowym, można skorzystać z Wielkiej Pieniawy. Przykładowa opłata za porcję wynosiła 4 zł, a dla dzieci od 6 do 18 lat 2 zł.

Pijalnie działają również w Szczawnicy, gdzie serwowana jest między innymi Helena, oraz w Wysowej-Zdroju, oferującej Franciszka, Henryka i inne lokalne wody.

Charakterystycznym elementem kuracji jest porcelanowa pijałka z rurką. Jej konstrukcja ogranicza kontakt kwaśnych składników wody i jonów żelaza ze szkliwem zębów, pomagając chronić je przed erozją i przebarwieniami.